|
Dünyada son zamanlarda fikri mülkiyet hukuku alanında baş döndürücü bir gelişme yaşanmaktadır. Başta 1/95 Sayılı Gümrük Birliği Kararı ve TRIPS olmak üzere dış etkilerle ülkemizdeki gelişme de böyledir. Gerçekten Türkiye 1995 tarihinde fikri mülkiyet hukukuyla ilgili olarak bir dizi mevzuat çıkartarak bu alanda bir reformu gerçekleştirmiştir. Hemen belirtmek gerekir ki, fikri mülkiyet alanında neyin ne kadar korunacağı meselesi, dünyanın dört bir yanında yasa koyucuları uzun süre düşündürmüş olup, bu durum bugün de sürmektedir. Fikri hakların üvey evladı (stepchild) olarak bilinen tasarımlarda ise, durum daha da karmaşıktır. Tasarımlar, fikir ve sanat eserleri ile patentler (ve faydalı modeller) arasında sıkışıp kalmıştır. Bazı ülkeler tasarım kavramından sadece estetik nitelikteki çalışmaları anlarken, bazıları teknik yönü olan çalışmaları da bu kavramın içine sokmaktadır. Tasarımlarla ilgili olarak, AB ve Benelüx Hukuku bir yana bırakılırsa, neredeyse dünyadaki ülke sayısınca farklı anlayış vardır. Patent, marka ve fikir ve sanat eserlerine oranla tasarımların, ekonomideki yerinin daha küçük olması nedeniyle tasarımlara, ilgi de az olmuştur. Konuyla ilgili sektörler bakımından durum böyle olduğu gibi hukukçular arasında da en az bilinen fikri hak türü, tasarım hakkıdır. Ancak son zamanlarda tasarımların ekonomideki artan önemi karşısında, ilgili çevrelerin konuya daha fazla ilgi göstermelerine neden olmuştur. Kafaların bu kadar karışık olduğu, az bilinen ve teknik yönü ağır basan bir alanda doktora çalışması yapma cesareti gösteren Dr. Cahit Suluk’u kutlamak gerekir. Bunun da ötesinde, yıllardır tasarım hukukunun en tartışmalı hususu olan yedek parça tasarımları konusunda çalışma yapmak ise, ayrı bir cesareti gerektirmektedir.
Yazar bu çalışmasını sadece tescilli tasarımlarla sınırlamıştır. Tescilsiz tasarımların korunması, haksız rekabet ve fikir ve sanat eserleri mevzuatına göre korunmakta olup, eserde bu konu hakkında sadece kavram bazında bilgi verilmiştir. Burada hemen belirtmek gerekir ki, yazar konuyu sadece Türk Hukukuyla sınırlamamış olup, mehaz hukuk olan AB Hukukundaki durumu da etraflı bir şekilde incelemiştir. Dr. Suluk, eserinin birinci bölümünün ilk paragrafında tasarım kavramı üzerinde durmuştur. Yazar tasarımı, kısaca ürün veya ürün parçasının görünümü şeklinde tanımlamaktadır. Bu bağlamda EndTasKHK’nın 3. maddesinde geçen tanımın yerinde olmadığına dikkat çekmiştir. Bu bölümde ayrıca tescilli tasarımların koruma şartlarını etraflı bir şekilde incelemiştir. Bu bağlamda EndTasKHK’da koruma şartları olarak sayılan yenilik ve ayırt edici nitelik kavramlarından ne anlaşılması gerektiği yabancı öğreti ve mahkeme kararlarından alıntılar yaparak açıklamıştır. Yazar koruma şartlarını açıklarken uygulamaya ışık tutabilecek bir yöntemi seçmiştir. Yazarın, özellikle yeniliği (s.39-40) ve ayırt edici niteliği belirlerken kullanılacak kriterler (s.43 vd.) üzerinde durması, eserin uygulamadaki önemini artırmaktadır. Dr. Suluk, ayırt edici nitelik kriterinin belirlenmesinde mevzuatta getirilen ölçülerin eleştirisini yaparak hukuk politikasının belirlenmesine katkı sağlamayı hedeflemiştir.. Bu bölümde ayrıca tasarım hukuku anlamında ürün kavramı üzerinde durmuş olup, EndTasKHK’da geçen ürün çeşitlerini tek tek açıklığa kavuşturmuştur. Yazar birinci bölümde tasarım kavramının daha iyi anlaşılabilmesi için, tasarım çeşitlerini açıklamıştır. Ancak yazar tasarımın çeşitlerini açıklarken, bu konuda adeta bir ufuk turu yapmış olup, ayrıntıya inmemiştir. Diğer bir deyişle, bu bölümün amacına uygun olarak tasarımın çeşitlerini açıklanırken, açıklamaların kavram bazında kalmasına özen göstermiştir. Birinci bölümün ikinci paragrafında ise, yazar tasarım hakkının diğer fikri mülkiyet haklarıyla ilişkisini ele almıştır. Bu kısımda tasarım hakkının fikir ve sanat eserleriyle, patentle, faydalı modelle, yarı iletkenlerin topografyalarıyla, veri tabanlarıyla, markayla, coğrafi işaretle, ticaret unvanı ve işletme adıyla ilişkisini tek tek incelemiştir. Tasarımların bunlarla benzer ve farklı yönleri üzerinde durduktan sonra bir çalışmanın, yukarıda sayılan mevzuatın biri veya birkaçıyla aynı anda korunabileceği (kümülatif koruma) konusunu ele almıştır. Tasarımların, fikir ve sanat eserleriyle patentler arasında bir yerde durması uygulamada büyük sorunlar yaratmaktadır. O nedenle kümülatif korumaya ilişkin açıklamaların pratik önemi büyüktür. Dr. Suluk, eserinin ikinci bölümünde yer alan üçüncü paragrafını, birinci bölüme paralel bir şekilde kavramlara ayırmıştır. Konunun teknik nitelikte olması eserin kavramlar üzerinde durmasını zorunlu hale getirmiştir. Yazar bu kısımda parça, yedek parça, bileşik ürün ve yedek parça tasarımı gibi oldukça teknik kavramları, hukukçu ve ilgili sektörlerin anlayışlarını da dikkate alarak açıklığa kavuşturmaya çalışmıştır. Burada özellikle yedek parça kavramının tanımı büyük önem taşımaktadır. Çünkü hukukumuzda herhangi bir ürün tasarımı 25 yıl korunurken, 23. maddede bir istisnaya yer verilerek tasarımların onarım amaçlı kullanımı halinde bu süre 3 yılla sınırlandırılmıştır. 23. maddenin uygulama alanının belirlenmesi için bileşik ürünün tanımının yapılması zorunludur. Oysa hukukumuzda bu kavramın tanımı yapılmamıştır. EndTasKHK’nın mehazı olan AB Hukukunda bileşik ürünün tanımı ilk başta yapılmamıştı. Ancak daha sonraki değişikliklerde kavram tanımlanmış olmakla birlikte, bu tanım hukukumuza yansıtılamamıştır. AB Hukukunda bileşik ürün, ürünün sökülüp takılmasını mümkün kılan birden çok parçanın oluşturduğu ürün şeklinde tanımlanmıştır (s.117). Dr. Suluk, çalışmanın ana konusunu oluşturan yedek parça tasarımından önce yedek parça çeşitleri üzerinde durmuştur. Yazar yedek parçaları ana hatlarıyla ikiye ayırmıştır. Dr. Suluk, İngiliz literatürüne paralel olarak, teknik fonksiyon ifa edebilmesi için belli bir biçimde yapılması (tasarlanması) gereken yedek parçalara must fit parça; bileşik ürünün genel görünümüyle uyumu için belli bir biçimde yapılması (tasarlanması) gereken yedek parçalara ise, must match parça adını vermektedir. Bu kavramların Türkçe karşılığının verilmemesi eserin zayıf yönünü oluşturmaktadır. Yazar eserinin dördüncü paragrafında yedek parça tasarım hakkına ilişkin yasal düzenlemelere yer vermiştir. Burada Alman, İsviçre, Fransız, İtalyan, İngiliz, Amerikan, Benelüx, Japonya, İspanya, Avustralya ve Türkiye ekonomisi ile benzerliği nedeniyle Güney Afrika hukuklarındaki durumu kısa kısa incelemiştir. Bu kısımda AB Hukukundaki durumu etraflı bir şekilde ele almıştır. Dr. Suluk, AB Hukukunda konunun çok tartışmalı olduğuna, üye ülkelerin ekonomilerinde yedek parça sektörünün durumuna göre pozisyon aldığına özellikle dikkat çekmiştir. Yazar bu kısımda, Türk Hukukundaki düzenlemenin AB’den iktibas edildiği bilgisini vererek hukukumuzdaki duruma çok kısa bir şekilde değinmiş olup, AB Hukukuna ilişkin açıklamalara atıfta bulunularak tekrardan kaçınmaya özen göstermiştir. Bu kısımda ayrıca uluslararası anlaşmalardaki tasarımlara ilişkin hükümlere kısaca değinilmiştir. Günümüzde yedek parça tasarımlarındaki en problemli konu must match parça tasarımlarıdır. Dr. Suluk, bu nedenle eserinin üçüncü bölümünü bu konuya ayırmıştır. Böylece herhangi bir ürün tasarımı 25 yıl korunurken, yedek parça tasarımlarının onarım amaçlı kullanımı halinde tasarım hakkının neden 3 yılla sınırlandığı sorusuna bu bölümde cevap aranmıştır. Dr. Suluk, üçüncü bölüm altındaki beşinci paragrafta koruma istisnasının uygulanabilmesi için gereken şartları tek tek ayrıntılı bir şekilde incelemiştir. Yine bu bölüm altında bulunan altıncı paragrafta ise, koruma istisnasını düzenleyen hükme ilişkin ileri sürülen görüşlere yer verdikten sonra yazar kendi görüşlerini açıklamıştır. Yazar bunu yaparken konuyu rekabet, haksız rekabet, tüketici hukuku ve ekonomik bakımdan etraflı bir şekilde incelemeye tabi tutmuştur. Özellikle konunun ekonomik yönü üzerinde durularak ekonomi – hukuk ilişkisine dikkat çekilmesi, çalışmayı ilginç hale getirmektedir. Yazar, eserinin dördüncü bölümünü yedek parça tasarım hakkına tecavüz ve hak sahibinin yetkilerine ayırmıştır. Bölümün başlığı her ne kadar yedek parça tasarımlarıyla sınırlı olsa da bu bölüm tasarımların tamamını kapsamaktadır. Bir adım daha ileri giderek denebilir ki, bu bölümdeki açıklamalar birkaç istisna dışında patent, faydalı model, marka ve tasarım haklarının tamamını kapsamaktadır. Çünkü hukukumuzda bu konuları düzenleyen 1995 tarihli KHK’lardaki hükümler, birkaç istisna dışında birbirinin tekrarı niteliğindedir. Dr. Suluk, bu bölümde ilk olarak tecavüz kavramı üzerinde durmuştur. Daha sonra EndTasKHK’da tecavüz olarak sayılan fiilleri tek tek incelemiştir. Burada ayrıca elektronik ticaret ve bunun sebep olduğu tecavüzlere de yer verilmiştir. Yazar, eserin ve dördüncü bölümün son paragrafını oluşturan sekinci paragrafta, hak sahibinin talep ve dava hakları ile ihtisas mahkemelerini ele almıştır. Burada ihtiyati tedbirler, hukuk ve ceza davaları üzerinde ayrıntılı bir şekilde durduktan sonra, yargılama usulünü incelemiştir. Yazar burada son olarak, fikri hakların korunmasında ihtisas mahkemelerinin önemine dikkat çekmiştir. Dr. Suluk, eserinin sonuç kısmında vardığı sonuçları ve bu sonuçlara bağlı olarak önerilerini sıralamıştır. Yukarıda yapılan açıklamalar da dikkate alınarak eserle ilgili şu tespitleri yapmak mümkündür. Eserin kapağı, bu çalışmanın bir mühendislik çalışması olduğunu akla getirmektedir. Ayrıca kapaktaki tasarım örneklerinin sadece otomotiv sektöründen seçilmiş olması da yanıltıcıdır. Otomobilin yanında beyaz eşya ve mobilya gibi birçok ürün bileşik ürün olup, yedek parça sorunu sadece otomotiv sektörüyle sınırlı değildir. Ayrıca eserin başlığı da eleştiriye açıktır. Çünkü metinde ağırlıklı olarak AB ve Türk Hukuku incelenmiştir. O nedenle eserin başlığı Avrupa Birliğ ve Türk Hukukunda Yedek Parça Tasarım Hakkının Korunması şeklinde olsaydı metinle daha uyumlu olurdu. Edebi bakımdan bazı aksaklıklar olsa da uslubün yerinde olduğu söylenebilir. Bu kadar ağır ve teknik bir konunun bu kadar başarılı bir şekilde kaleme alınması doğrusu uslubün başarılı olduğunu göstermektedir. Konunun ağır olması nedeniyle okuyucuyu okurken ağır olmaya zorlamaktadır. Ancak bu durum tamamen konunun doğasından kaynaklanmakta olup, uslüp hatasıyla bir ilgisi yoktur.
Eserin sonunda AB Hukukundaki konuya ilişkin 1998 tarihli Tasarım Yönergesinin Türkçe tercümesine yer verilmesi, Türk Hukuku bakımından bir kazanımdır. Ayrıca eklerdeki tasarım örneklerinin renkli olması, konunun önem ve anlamıyla uyumludur.
Son olarak belirtmek gerekir ki, eser her ne kadar yedek parça tasarımı başlığını taşısa dahi, birinci ve dördüncü bölümlerdeki açıklamalar tasarım hukukunun tamamını kapsar niteliktedir. O nedenle eser, bugün tasarım hukukuyla ilgili ülkemizde başvurulabilecek yegane kaynak niteliğindedir.
|
