GENEL BİLGİ

Günlük hayatta endüstriyel tasarım terimi sıkça kullanılmaktadır. Endüstriyel tasarımların yanında grafik tasarımları ve elle yapılan tasarımlar da tasarım mevzuatıyla koruma altına alınmıştır. O nedenle bu çalışmada bir üst kavram olarak tasarım kavramı tercih edilmiştir.

Hukukçular ve tasarımcılar, tasarım kavramından farklı şeyleri anlamaktadır. Tasarımcılar bu terime, neredeyse üretim sürecinin tamamını kapsayacak genişlikte bir anlam yükler. Buna karşılık hukuki bakımdan tasarım; bir ürünün tamamının veya bir parçasının çizgi, şekil, renk, biçim, doku, malzemenin esnekliği ve/veya süslemesi gibi insan duyuları ile algılanabilen çeşitli unsur veya özelliklerinin oluşturduğu görünümdür. Kısaca hukukçulara göre tasarım, bir ürün veya ürün parçasının görünümüdür.

Hukukumuzda tasarımların korunması için yeni ve ayırt edici nitelik şartları aranır. Faydalı modellerde olduğu gibi tasarımlar bakımından da dünyada yenilik kriteri kabul edilmiştir. Dolayısıyla yurt dışında var olan fikri ürünü Türkiye’ye ilk kez getirmek, yani onu sahiplenmek hukuken koruma görmeyecektir.

Patent ve faydalı model mevzuatıyla sanayide elde edilen faydalı avantajlar/ilerlemeler korunurken, tasarım mevzuatıyla ürünlerin görünümündeki yenilikler korunmaktadır. Diğer bir deyişle, patent ve faydalı model hukuku ürünlerin özgün üretim tekniklerini, tasarım hukuku ise ürünlerin özgün şekillerini konu alır. Demek ki, tasarımlar, ürünün görünümü; faydalı modeller (ve patentler) ise ürünün çalışma prensibiyle ilgili kavramlardır. Uygulamada patent, marka, tasarım ve faydalı model ayırımının henüz oturmadığı görülmektedir.

Şunu da belirtelim ki, bir ürün hem tasarım, hem de faydalı model mevzuatının koruma şartlarını taşıyorsa, hak sahibi her iki mevzuata da dayanabilir (Çoklu-Kümülatif Koruma İlkesi). PatKHK m.169’a göre; “Bir faydalı model belgesi konusu, aynı zamanda endüstriyel tasarım olarak da tescil edilebilir. Bu durumda ilgili kanun hükümleri uygulanır”. Yani bir faydalı model, ürünün fonksiyonel özelliklerini (teknik tasarımını) korumada devreye girebilir. Örneğin, otomobilin görünümü tasarım mevzuatıyla korunur. Aynı otomobilin tasarımı, onun aerodinamiğini etkileyecek nitelikte bir fonksiyonelliğe sahipse bu özellikler ayrıca faydalı model (veya patent) mevzuatıyla da korunur. Bu durumda söz konusu tasarım, hem tasarım mevzuatı, hem de FSEK korumasından faydalanır (Kümülatif Koruma İlkesi). 

Sözgelimi, bir grafik tasarımı tasarım mevzuatı yanında, estetik nitelikteyse ayrıca FSEK m.4 hükmünce güzel sanat eseri olarak da korunacaktır. Tasarım sahiplerinin, tasarımlarını eser olarak koruyabilmesi kendilerine büyük avantaj sağlar. Sözgelimi, tasarım mevzuatına göre bir tasarım maksimum 25 yıl korunurken; aynı tasarım FSEK kapsamında eser olarak, tasarımcının hayatı boyu + 70 yıl süreyle korunmaktadır. Yine tasarım mevzuatı çerçevesinde koruma için tescil zorunluluğu varken, eserler meydana geldikleri anda koruma kendiliğinden başlar.

Tasarımlar bakımından da patent, faydalı model ve marka mevzuatına benzer şekilde hukuki ve cezai düzenlemelere yer verilmiştir.